بركاتى براى جامعه و دين حنيف گرديدند . « 1 » شمار كسانى كه بر كتاب ارزش‌مند او به نام كفاية الأصول ، شرح ، حاشيه و تعليقه نوشته‌اند ، بسيار فراوان است . آقاى كفايى با تفحّص جالبشان در كتاب خود 44 مورد آن را بازشناسى و با ذكر نام نويسندگان‌شان درج كرده‌اند . « 2 » لكن با اين حال شمار نويسندگان تقريرات و گزارش‌هاى روزانهء درس فقه و اصول آن بزرگوار به دليل كثرت آن هنوز ناشناخته و نامعلوم است . آخوند با داشتن چنين شخصيت نيرومند علمى و جايگاه بلند حوزه‌اى و دينى بود كه توانست به عنوان زمام‌دار حركت مشروطه‌خواهى ، فتاواى خود را در ضرورت انقلاب و تبديل نظام سلطنت مطلقه به سلطنت مشروطه با استوارى تمام خطاب به مسلمانان ايران صادر نمايد . هر چند كه بررسى نقاط ضعف و آسيب‌پذير انقلاب مشروطه و نقد و بررسى مواضع آخوند خراسانى در طول آن قضيّه به بررسى علمى جداگانه‌اى نيازمند است و در تصويب و يا تخطئهء آن به طور مطلق نمىتوان نظر داد ، با اين حال نفس جسارت و ابراز شجاعت در مخالفت با رژيم استبداد و مساعى بىشمارى در اين باره ( با همهء آفاتى كه به دنبال داشت ) قابل تقدير و تقديس است . لذا اكنون بايد به سراغ بررسى جايگاه او در رهبرى انقلاب مشروطه برويم و نقش مؤثّر او در اين ماجرا را تبيين كنيم . قبل از آن ، بحث فشرده و اشاره‌وارى در باورها و علايق فرهنگى و سياسى او خواهيم داشت . باورها و علايق فرهنگى - سياسى آخوند خراسانى باورها و علايق فرهنگى ، اجتماعى و سياسى هر فردى ، در تشكيل بافت انديشه ، نظام فكرى و مشى سياسى او تأثير انكارناپذير دارد . از اين روى ، براى شناختن ماهيّت

--> ( 1 ) . ر . ك : مرگى در نور ، ص 125 - 140 ( به نقل از المصلح المجاهد . . . ) ( 2 ) . ر . ك : مرگى در نور ، ص 346 - 353 .